Retencja wód

Zasoby wodne Polski w porównaniu z innymi krajami europejskimi są niewielkie i w dużym stopniu zależą od opadów.
W połowie lat 80 XX wieku rozpoczął się długotrwały okres suszy hydrologicznej, który trwał do 1993 roku. Skutkiem tego był spadek poziomu wód gruntowych i nasilenie się zjawisk ekstremalnych tj. susze i powodzie. Od 1994 roku ilość opadów wzrosła, jednak nie spowodowało to radykalnej poprawy warunków hydrologicznych Tym samym konieczna stała się potrzeba magazynowania wody w środowisku i racjonalne gospodarowanie zasobami wodnymi naszego kraju.
Retencja wodna ( retentio - z łac. powstrzymanie) - w pojęciu geograficznym to zdolność dorzecza do zatrzymania wody. W dużej mierze zależy ona od ukształtowania powierzchni i pokrycia szatą roślinną. Nie bez znaczenia pozostaje również wpływ działalności człowieka.
Wyróżniamy retencję naturalną i sztuczną, które pozostają ze sobą w ścisłym związku. Retencję w zlewni rzecznej możemy podzielić na 5 grup.
a) retencja krajobrazowa - zależy od ukształtowania, zagospodarowania i użytkowania terenu. Na wzrost poziomu magazynowanej wody wpływa ograniczenie spływu powierzchniowego wody roztopowej i po opadowej. Wiąże się to na ogół z infiltracją, czyli przesiąkaniem wody w głąb podłoża. Jeżeli obszar zlewni jest zalesiony i posiada naturalny charakter, to jego zdolności do ograniczenia fali powodziowej jest znacznie większa niż na obszarze niezalesionym.
b) retencja glebowa - polega na zatrzymaniu wody w profilu glebowym, w tzw. strefie nienasyconej. Zdolność ta zależy od rodzaju, struktury, a także od składu chemicznego gleby. Niewielką zdolnością do gromadzenia wody charakteryzują się gleby piaszczyste, iły i gliny. Stosując odpowiednie zabiegi agrotechniczne, takie jak nawożenie związkami organicznymi, wapniowanie, czy też zwiększanie zawartości próchnicy jesteśmy w stanie poprawić strukturę gleby. Podobny efekt otrzymamy likwidując słabo przepuszczalne przewarstwienia, czy też spulchniając gleby ciężkie, suche i skłonne do zaskorupiania się. Wszystkie te zabiegi wpłyną na zwiększenie retencyjności gleb.
c) retencja wód gruntowych i podziemnych - polega na gromadzeniu wody w strefie nasyconej warstwy wodonośnej. Wielkość zasobów wód podziemnych zależy między innymi od budowy geologicznej i od infiltracji. Aby zwiększyć retencję wód gruntowych i podziemnych należy ograniczyć spływ powierzchniowy, a także zwiększyć przepuszczalność gleb stosując odpowiednie zabiegi przeciwerozyjne oraz agro i fitomelioracyjne.
d) retencja wód powierzchniowych - jest najlepszą formą magazynowania wody w naturalnych i sztucznych zbiornikach, ponieważ w znacznym stopniu poprawia bilans wodny, pozostawiając przy tym niezmieniony przyrodniczo krajobraz. Małe zbiorniki retencyjne, takie jak sztuczne stawy, czy zbiorniki o niskich piętrzeniach nie są na ogół inwestycjami uciążliwymi dla środowiska. Zmagazynowanie wody w samym zbiorniku, zwiększa także zasoby wodne w jego obrębie. Jeden mały akwen ma znikome znaczenie odnośnie poprawy bilansu wodnego czy w ochronie przeciwpowodziowej, a jeżeli weźmiemy pod uwagę dużą ich ilość, zaobserwujemy znaczną poprawę bilansu wodnego w zlewni.
e) retencja śnieżna i lodowa - polega na gromadzeniu śniegu w pewnych obszarach, a jego topnienie jest regulowane w taki sposób, aby w okresach suszy uzupełniać deficyt wody. Jest to jak na razie zagadnienie mało poznane i głównie teoretyczne.

Mała retencja polega na gromadzeniu wody w niewielkich zbiornikach, zarówno naturalnych, jak i sztucznych. To także spiętrzanie wody w korytach małych rzek, potoków, kanałów i rowów, w celu gromadzenia wody i uniemożliwienia jej szybkiego spływu powierzchniowego. Mała retencja jest jedną z form magazynowania wody i może być wykorzystywana jako narzędzie do zapobiegania powodzią i suszą. Wyróżniamy retencję sterowaną i niesterowaną.
Do retencji sterowanej zaliczamy duże zbiorniki wodne lub podpiętrzone jeziora o zmiennym piętrzeniu, wyposażone w odpowiednie budowle regulacyjne. Ze względu na przeznaczenie wyróżnia się zbiorniki retencyjne przeciwpowodziowe (ochrona dolin rzek przed powodzią poprzez zatrzymanie wód powodziowych w zbiorniku), energetyczne (wykorzystanie spiętrzenia wód do napędzania turbin elektrowni wodnej), żeglugowe (zapewnienie odpowiedniej głębokości rzeki do żeglugi), komunalno-przemysłowe (magazynowanie wody pitnej i do celów przemysłowych dla ośrodków miejskich) i wielozadaniowe.
Do retencji niesterowanej zaliczamy wszelkie działania mające na celu spowolnienie i zatrzymanie odpływu wód ze zlewni rzecznej, przy zastosowaniu różnych zabiegów technicznych (małe zbiorniki wodne, zastawki) i nietechnicznych (zalesienia, ochrona oczek wodnych, stawów wiejskich, mokradeł itp.), które jednocześnie prowadzą do odtworzenia naturalnego krajobrazu.

Zgodnie z porozumieniem z dnia 21.12.1995 roku zawartym pomiędzy Ministrem Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, a Ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa dotyczącym współpracy w zakresie programu małej retencji, w latach 1996-1997 w ówczesnych Wojewódzkich Zarządach Melioracji i Urządzeń Wodnych powstały Programy Małej Retencji, zawierające działania na rzecz zwiększenia zasobów wodnych kraju.
Nowy podział administracyjny kraju (od 1 stycznia 1999 roku) oraz wprowadzenie ustawą z dnia 18 lipca 2001roku - Prawo wodne, zasad zlewniowego zarządzania zasobami wodnymi zaskutkowały porozumieniem z dnia 11 kwietnia 2002r. zawartym pomiędzy:
- Wiceprezesem Rady Ministrów,
- Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi,
- Ministrem Środowiska,
- Prezesem Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
- Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
w sprawie współpracy na rzecz zwiększenia małej retencji wodnej oraz upowszechniania i wdrażania proekologicznych metod retencjonowania wody. Konieczna stała się również aktualizacja Wojewódzkich Programów Małej Retencji.

W obszarze RZGW Szczecin, obejmującym znaczną część województwa zachodniopomorskiego oraz część województwa lubuskiego i pomorskiego aktualnie obowiązują następujące programy na rzecz działań mających na celu zwiększenia małej retencji wód:
1. "Program retencji wody dla województwa zachodniopomorskiego do 2015 roku". Program wykonany dla Zachodniopomorskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Szczecinie - maj 2004 r.
2. "Program małej retencji województwa pomorskiego do roku 2015" , wykonany przez Zarząd Melioracji i Urządzeń Wodnych Województwa Pomorskiego w Gdańsku - kwiecień 2004 rok.
3. "Program małej retencji wodnej w województwie lubuskim - aktualizacja programu", wykonany dla Lubuskiego Zarządu Melioracji i Urządzeń Wodnych w Zielonej Górze - grudzień 2004 rok.
Powyższe opracowania zawierają spis planowanych do wykonania oraz istniejących, wymagających odnowienia zbiorników retencyjnych. Są to zbiorniki dolinowe, jeziora podpiętrzane, stawy wiejskie. W projekcie uwzględniono również odbudowę istniejących urządzeń piętrzących, służących retencji wód. Odbudowa ta będzie ściśle połączona z wojewódzkimi programami udrażniania rzek, wiążącymi się z budową przepławek, w celu udrażniania rzek dla migracji ryb.

Na obszarze RZGW Szczecin udzielane są pozwolenia wodnoprawne na wykonanie różnego rodzaju przedsięwzięć związanych z małą retencją wód. Są to głównie: zbiorniki retencyjno-przeciwpożarowe - dla retencjonowania wody, podniesienia poziomu wód gruntowych na obszarach leśnych, stworzenia siedlisk faunie związanej z terenami wodnymi , ochrony przeciwpożarowej terenów leśnych, podpiętrzanie jezior w celu ustabilizowania lustra wody oraz zapewnienia równomiernych przepływów w ciągu roku, zbiorniki wodne w celu regulacji stosunków wodnych zlewni niedużych cieków, biotopy jako siedliska ptaków drapieżnych, miejsc lęgowych ptactwa wodnego, płazów i gadów, stawy śródleśne w celu powstrzymania postępującego procesu obniżania się poziomu wód gruntowych na otaczających staw obszarach, zbiorniki rekreacyjno-retencyjne, sadzawki ogrodowe, zbiorniki w celu poboru wody do nawodnień np. szkółki leśnej (zbiornik służy zmagazynowaniu i podgrzewaniu wody), zbiorniki wodne o niewielkich powierzchniach do ekstensywnej hodowli ryb, zbiorniki wodne przeciwpożarowe.


Jednym z przykładów małej retencji wód w naszym regionie może być zbiornik wodny "Żurawie". W celu regulacji stosunków wodnych na obszarze zlewni rzeki Gunicy w rejonie Jeziora Świdwie (woj. zachodniopomorskie) wybudowano urządzenia wodne, celem których jest odwodnienie użytków rolnych w zlewni o powierzchni 12,44km2 i przepompowywanie wód do zbiornika retencyjnego "Żurawie" stanowiącego zabezpieczenie wody dla rezerwatu "Świdwie". Całe przedsięwzięcie stwarza warunki dla rozwoju rolnictwa ekologicznego i stanowi ochronę wód rezerwatu przed zanieczyszczeniami.

Za inny przykład retencji może posłużyć zbiornik retencyjny "Połczyn-Zdrój".
Budowę tego zbiornika zakończono w roku 2003. Jest to zbiornik wielozadaniowy. Zbiornik pełni następujące funkcje:
- ochrona przeciwpowodziowa (redukcja fali powodziowej),
- wyrównanie przepływów niskich poniżej przekroju piętrzenia,
- wykorzystanie energetyczne,
- wykorzystanie rekreacyjne i rybackie.

Zbiornik "Połczyn Zdrój" powstał poprzez przegrodzenie rzeki Wogry w km 8+520 zaporą ziemną z budowlą przepustową i Małą Elektrownią Wodną. Pojemność całkowita zbiornika wynosi 447,7tys. m3, powierzchnia zalewu 24,17ha, a maksymalny. poziom piętrzenia 93,68m n.p.m.

W naszym obszarze działania mamy również wiele przykładów jezior podpiętrzanych. Wskazać tu można Jezioro Myśliborskie o powierzchni 617,7ha z budowlą piętrzącą na rzece Myśli,

Jezioro Miedwie (wykorzystywane jako źródło zaopatrzenia w wodę pitną miasta Szczecina) o powierzchni 3527ha z budowlą piętrzącą na rzece Płoni,

czy Jezioro Morzycko o powierzchni 342,7ha oraz Jezioro Narost o powierzchni 107,9ha z budowlami piętrzącymi na rzece Słubii.

Budowle piętrzące lokalizuje się na odpływach z jezior, a ich zadaniem jest stabilizacja lustra wody. Sterowanie odpływem za pomocą tych urządzeń ogranicza zjawisko systematycznego obniżania się lustra wody w jeziorze, a jednocześnie zapobiega wylewaniu tych wód na grunty przyległe. Działania te sprzyjają również utrzymaniu i rozwojowi biocenoz wodnych.